Direito na Língua Indígena
Jaldo Canela
Acesso, Tradução e Autonomia
A Revista Pihhy reafirma seu compromisso com a luta pelos direitos indígenas ao fortalecer o projeto Direito na Língua Indígena, uma iniciativa essencial para garantir que as populações originárias possam acessar a legislação em seus próprios termos, a partir de suas línguas e cosmovisões.
A tradução da legislação para as línguas indígenas não é apenas um ato linguístico, mas um movimento de valorização das epistemologias indígenas e de fortalecimento da autonomia dos povos originários.
Compreender os direitos em sua própria língua é um passo fundamental para a autodeterminação, garantindo que o conhecimento jurídico não seja uma ferramenta de exclusão, mas sim de fortalecimento comunitário.
Convidamos outras populações indígenas a se somarem a este movimento, trazendo suas demandas, suas línguas e suas perspectivas para ampliar este projeto.
A Revista Pihhy segue comprometida com a defesa do direito indígena e com a construção de um futuro em que os povos originários tenham pleno acesso à informação e ao reconhecimento de seus direitos, na riqueza de seus próprios idiomas.
Seguimos juntos, traduzindo não apenas palavras, mas possibilidades e caminhos para um mundo mais justo e plural.
Junte-se a nós nesta caminhada!
IHKRÃ TE VIII
IHCUNEA JARĒN XÁ
ART. 78° Me cunea te me ampo to hahkre xá kam , pom Pahhiti ihhimpej xá kam , me hï rum hakráj , cute me amji Ton xá atajê cunea kam , cute me hahkrepej xá na me háhcukjêr , tô me ipicamen , pom ihkáhhôc to hahkre xá jakrã Ita kam , ahnã mã me pacakôc me cupē jarkwa jahkrepej me pa cunea mã., itajê mã me pa mã hakráj he.
I-- Ne me pa pê me hï jakrã atajê , te amji tehacjpar xá na me prãm , atajê cunea na me kampa hane. Quê hacpymã. me inquêtjê te me ihkrã to hupar ne kam me amji cakuw me ampo kampa ne me to hahkre xá caxuw ,( me hõmpun xá kam, cute me amji ton xá kam, me ihcakôc xá kam, hanea ne).
III--Ne me hï mã , me cumã ihhimpej xá tô awjahkre , me ihhimpej cati caxwampê , quê me kampa, me hakrã cati me , hakrã kryjre me , me cupê me hï nare atajê me, me alpēn pitti, ampo jahkre pej xá kam, ne hanea ne ampo jahkre keatre atêjê kam , me hï kam , ne hanea ne cupē kam.
IV--Ne amjia kôt , ahnã me ihhôc jipêj cahhyt ne to hahkre xá caxuw , que cupê me pa te kjê , nare me hï te kjê.
ART.79° __Pom cute me cuprõn ihhimpej xá Ita te , me hï mã , cute me ampo jahkre pej xá caxuw ihpore má hikran , má me hakrã pê me hï te kam me hujakop , nare awcati mã ame hapôj. ne hacpymã me ihkwy mã tehacjpar , prãm te mã, Ita jarēn tá hajyr.
§ 1° ---Ne pom me ihhimpej xá kam ramã cute ahnã me amji par Itajê kam , mam cute ahnã me amji par pejti xá .
§ 2° ---Ne pom me ampo jarēn itajê ramã me ihhimpej xá cati kam , ahnã awjarē , ihkáhhôc kam , pom ahnã tô ihpräm atajê na to prãm.
1 --Ne me to ihtyj , pa te me amji ton xá kam ( me pa cakôc me , me pa me hï cunea kôt.
2--Ne ramã me cumã ampo jahkre pej atajê , que me ihhimpej xá caxwampê , ahnã me huwahi to me Ityj ne
me hï kam ihkáhhôc te ampo to hahkre xá ata na .
IHKRÃ cati te---231
Má hï te kjê.
Me hï mã , cute me amji ton xá itajê na me cumã amji jahkre pej Pitti ; me ihcakôc me , cute me amji tô me ipijapar xá me, pjê tô me ihhimpej xá me, pjê hyr me , ne pjê kam ampo atajê cunea tô me hõ te kjê ne me ahnã pa.
§ 1° --Pjê kam me hï ame kri ne me to hõ te kjê rohnyttimã, Ju caxuw cute me amji pê me to ihkên ne me to Hamrē xá hamreare , pom pom kam ampo pár me , pryre me , cô kam ampo amiji to ajpa Itajê mea mã , cute me amji Ton xáá nã.
§ 2 ° --Pom me hï pjjê kam ame ihkra Ita na , juhcaxuw me ipintuwa xá hamreare , ne toa me amji to me ipijapar to me ipa .
§ 3° --Pom pjê caxwampê , kēn prá me , kēn cacô me , ihpin ampo pej pê amji tehcajpar xá hapôj itajê , ne hanea ne hanea ne cô kam ampo atajê te hajyar , quê ha jum ihcaxun prãm me hï jõ pjê kam , ne xáa amji caxuw prohti pê me ihhimpej xá Kat atajê kampa , quê ha me mãã , quê ha cormã, jum ata ampo caxuw.
§ 4°---Ne pjê ihhimpej xá kam , tô ihhimpej Ita kam , nee ihpore na to háhpaan xá hamreare , ne nee jum te ahnã ihhôc xá hamreare , pjê kam me hï ame ihkri ata kam.
§ 5°---Ahna prohte te ihhimpej xá xir , por pjê kam me hï te ame amji jaakrã atajê mã. Namri pê ramã prohti te ahnã me amji par ne ahnã me ihhôc cwyrjapê qué nee Hamrē ne ipintuwa nare , quê ha ampo ihkên , quê ha mãa me ihhimpej catêjê pê prohtti atajê mã me harē , quê ha ahnã me cuprõ ne me ampo kên ata tô me Hamrē.
§ 6 ° ---Ne raamã me catti atajê pê me paj jahkre kêt , , pom pjê kam cu me xáa Ita na .ne camaa apu pjê kam ampo to ame ihkên prãm to ame.ipa., ne pa te me pjê tô , me pa ihhimpej ne me hamã , mã me ihhimpej krã catti ahnã ramã ahnã me ihhôc má hikwa.
Ne pjê kam ampo jakráj itajê , nee pa te me to ihkên xá hamreare, ihna má , má cô , ne hajyar pjê kracre , Ita má me pa mã hakráj Cátia to cati . Mã me pa te me cuprõn te amji má ampo na ihprãm atajê , ne ihkrã nare catêjê , que ampo to ihkên , quê ha hacpyã ne me ihhimpej cato atajê , me ihhimpej nare na me.
§ 7° ---Nee me hï jõ pjê kam , pom ART. 184 §§ 3° e 4° .
Na amji mã me to ihhimpej , ne ART. 232 . Ne me hï jakraã te me amji to ihhimpej atajê ampeaj kam me hï na me to ajpē hane. Né amji to me ihhimpej xáa na , me cupê prohtti kam , amji to me ihcakôc xá caxuw me hakráj Cátia to cati..
Cute amji to me ihcakôc ne ampo na me ihprãm amjia mã , ne ihcajpuawa xá na me amji to me ihcakôc , me cupê Protti kam quê me kampa .